Een kleine storm € 19,90

Het engelentransport € 16,00

Het verlengen van de tijd

door Julia Baron

Waarom ditmaal een bundel met verhalen?
Het korte verhaal is de parel van de literatuur. Veronachtzaamd weliswaar, maar met een grote schare liefhebbers van zowel lezers als schrijvers, met daartussen echte diehards. Daar ben ik er een van. In 2005 is een pil verschenen bij Uitgeverij Prometheus, met een selectie van Nederlandse korte verhalen. Een echt puike uitgave, samengesteld door Joost Zwagerman. Dat markeerde echt een eerherstel voor het genre. Het werd niet opgevoerd als een mankement van de schrijver, maar eerder als een kroon op het werk.
Het korte verhaal biedt de schrijver ruimte, de wetten zijn minder dwingend, er is sprake van suggestie, de lezer is actiever betrokken. Niet dat het korte verhaal een vrijblijvend genre is, integendeel. Er gaan weken overheen voor ik de uiteindelijke beslissingen neem: zo moet het, en niet anders. Je roept in korte tijd complete werelden op en moet je pen dus trefzeker en zuiver richten. Het schuurt hier en daar aan tegen de poëzie. In een roman voel ik me tegen de helft van de voltooiing vaak opgesloten: het moet die kant uit. Ik ervaar dat vaak als een cruciaal maar even teleurstellend moment.

In welk opzicht?
Je kunt, wanneer dat moment is aangebroken, niet anders dan het boek op een zekere manier laten verlopen, een personage moet je nu eenmaal confronteren om te laten evolueren, en daar zit een bepaalde wetmatigheid in. Ik heb me vaak verzet tegen het verhaal zelf, tegen de dwingende vorm en de onomkeerbaarheid die ontstond terwijl ik schreef. Niet dat je daar geen invloed op hebt, je kiest tenslotte. Maar sommige keuzes zijn op zeker moment uitgesloten, die ben je dan gepasseerd. Dat gebeurt meestal iets over de helft van het boek. En soms nog daarvoor. Tenzij je een radicaal andere compositie kiest, en dat deel laat uitmaken van de roman. Boeken waarin dat lukt, die dus tegen het verwachte verloop ingaan en waarbij het geheel toch niet te geconstrueerd overkomt, ja, dat is een schone zaak. Maar de mooiste uitspraak is toch van Cees Nooteboom, die zegt dat het verhaal hem niet interesseert, alleen het schrijven.
In de werkelijkheid gaat het vaak om zeer kleine details, die scharniermomenten kunnen zijn, en juist in het korte verhaal krijgen die alle ruimte. Het is als het verschil tussen de duurloop en de korte sprint, voor geen van beide takken van sport moet er minder hard getraind worden, het is alleen een totaal andere samenballing van krachten.

Een bewuste keuze dus. Is aan te wijzen hoe die is ontstaan?
In mijn vorige roman Fantastisch lichaam schreef ik korte, chronologische scènes, het verhaal liep door vanuit verschillende perspectieven. Ik vond het soms jammer in een scène op te moeten houden omwille van de voortgang, en meer dan eens had ik de neiging om de hoofdstukken verder uit te werken, als een apart, op zichzelf staand verhaal. Maar het boek moest voort. Fantastisch lichaam heeft een beladen en persoonlijk onderwerp, en liet zich het beste schrijven in een korte, registrerende vorm, al het andere zou larmoyant geworden zijn. Dus ik liet los, maar was zeker niet uitgesproken over de potentie van de afzonderlijke scènes.
Nog een factor die bepalend is geweest is het werk als artistiek leider van het Platform Theaterauteurs. Mij ontbrak simpelweg de tijd en de spankracht om een hele roman ‘uit te zitten’. Ik had steeds maar een paar weken aaneengesloten de tijd om me op te sluiten en te gaan schrijven. Die weken nam ik zodra het werkschema dat toeliet, en zo over twee jaar een aantal malen verspreid. Je hebt dan lange onderbrekingen. Een roman vereist een regelmatig ritme gedurende een aaneengesloten periode, het is een wereld waarin je voor langere tijd verdwijnt, ook in sociaal opzicht. Daar was nu geen ruimte voor. Maar daardoor heb ik het korte verhaal echt als schrijver ontdekt, en er met zeer veel plezier aan gewerkt. Het is dus bepaald geen aderlating geweest. Er zijn meer schrijvers door de dagelijkse realiteit tot het korte verhaal gekomen. Brood op de plank, studie, gezin. Carver is daar het voorbeeld van. In ‘gestolen’ tijd doen wat mogelijk is. Niet schrijven is voor mij geen optie, ik moest die kant wel op.

Was je eerder lezer van korte verhalen, of is die interesse later ontstaan?
De liefde voor het genre bestond zeker al langer. Maar Herm Pol, de beste boekverkoper van Nederland, heeft me gewezen op een aantal auteurs, waarvan Kevin Canty voor mij erg belangrijk is geworden. Zijn A stranger in this world is onnavolgbaar, en geeft precies wat korte verhalen moeten zijn, ook in hun samenhang. Met Canty ben ik echt hartstochtelijk liefhebber geworden, al was het vuur eerder aangewakkerd door Salinger, Carver, Bellow. En de bron is oneindig rijk. Alice Munro doet weer heel andere dingen, net als David Leavitt. De Angelsaksische traditie kent echte grootmeesters. Maar ook de Italiaanse Natalia Ginzburg, en nu de Nederlands-Indische schrijfster Maria Dermoût, die ik aan het herontdekken ben. Totaal verschillende auteurs, elk met een schitterende pen voor het genre.

In hoeverre is de lezer belangrijk bij deze keuze voor het korte verhaal?
Net zo belangrijk, of onbelangrijk, als bij het schrijven van een roman. Ik ben me van de lezer constant bewust, al staat dat bewustzijn op een laag pitje als ik echt beslissingen moet nemen binnen het werk zelf – daarin gebeurt wat moet gebeuren. Je schrijft hoe dan ook altijd voor de lezer, anders moet je het niet willen uitgeven. Je gaat in het hoofd van een ander zitten, die ander is bereid je te volgen, zolang je het pad tenminste goed blijft uitzetten. Dat zoek je in je vorm, in opbouw, in het uitpuren van je thematieken. Dat vereist precisie van de schrijver en aandacht van de lezer. Je bent elkaars deelgenoot, maar op een heel andere manier dan in een roman.

Hoe zit dat dan, dat deelgenoot worden in die verschillende genres?
Een roman biedt een samenhang waarin een wereldbeeld, een idee over de werkelijkheid is vervat. In sommige romans is de compositie zo af, alle draden worden zo tijdig en kundig verknoopt… Het is vaak net een klassiek toneelstuk, wat structuur betreft, met bedrijven die hun onontkoombare functie en verloop hebben, tot en met catharsis en slot. De schrijver kan daarin nadrukkelijk aanwezig zijn, diens wereldbeeld wordt als het ware in de personages gepropt. De lezer doet er in dat soort boeken eigenlijk niet zo toe. In het korte verhaal is bij uitstek ruimte voor suggestie, en dus interpretatie door de lezer. Met het einde van een goed kort verhaal is de lezer is nog lang niet klaar. Het is zelfs geen einde, maar het begin van een serie mogelijkheden, die weer een andere ordening mogelijk maken. Uit korte verhalen spreekt wel degelijk een wereldbeeld, alleen ben ik als lezer degene die dat kan concluderen. Het is intrinsiek. Uit Canty's werk is een heel duidelijk wereldbeeld op te maken, het dringt zich alleen niet op.

In hoeverre heeft een idee over onze werkelijkheid aan Een kleine storm bijgedragen?
Ik keek een periode avond aan avond televisie. Om zeven uur ging dat ding aan en zat ik naar allerlei wonderlijke wedstrijden te kijken. Het blik bekende Nederlanders was begonnen te vervelen, onbekende mensen werden het nieuwe jachtterrein. Anoniem zijn is verliezer zijn, alleen de winnaars werden getoond. Voordien waren dat heel gewone mensen, nu stonden ze in het centrum van de belangstelling. Ik vond het op mijn beurt wonderlijk dat ik bleef kijken. Je zag het competitieve element tot in het absurde uitvergroot. Het gewone is alleen nog goed genoeg om het af te zweren en vervolgens ergens een ster in te willen worden. Het maakt niet uit in wat, als model, als de moeder van het model, als paaldanseres, zanger, modeontwerper, hondentrainer, ik weet niet wat allemaal. De competitie als strategie om aan het gewone te ontstijgen, dat is geen onbekend fenomeen natuurlijk. De sportwereld, en ook de kunst, zijn ervan vergeven. Maar in het hyperrealistische genre van de televisie heeft het zulke groteske vormen aangenomen, dat ik niet anders kan dan me afvragen wat er met al die mislukkingen is gebeurd. Ik vind het gestuntel des te interessanter, dat is toch waar het werkelijk om draait. Ik bedoel, we modderen toch het grootste deel van de tijd door het bestaan.

De samenhang, die de romanvorm vanzelf impliceert, is bij een verhalenbundel niet evident. Hoe zit het daarmee bij Een kleine storm?
Het uitgangspunt van een centrale locatie stond van meet af aan vast, vanaf daar wilde ik werken. Wanneer je een losse ordening wilt, is zo'n locatie een krachtig maar onnadrukkelijk verbindend element. Tijdens het schrijven, en in de uiteindelijke compositie van het geheel, moest ik me daar constant rekenschap van geven. Het idee ontstond op doorreis, toen ik stopte in een stadje en een paar uur doorbracht rond een plein. Een web van levens werd erdoor met elkaar verbonden, het was fascinerend. Door wie er met elkaar contact had ontstond de suggestie van levens waar veel meer mee aan de hand was dan je op het eerste gezicht vermoedde.
De verhalen in Een kleine storm spelen nagenoeg rond hetzelfde uur, op dezelfde dag. Die gelijktijdigheid is verder niet zo functioneel ingezet als bijvoorbeeld in Murakami's Na de aardbeving, het is een handvat. Aan het slot van de bundel is die plek een compleet andere geworden, door wat wij van de personages weten. Het is een uitnodiging tot kijken, en nog een keer kijken.

Wat is thematisch gezien de overeenkomst tussen de verhalen?
Ieder verhaal laat een keuzemoment zien. Ze staan op het punt om iets wel of niet te doen. En soms is de keuze al gemaakt en zien we de consequenties waarmee de figuren, al dan niet bewust, besloten hebben verder te leven. Maar bovenal leven ze niet in het constante besef van roem of mogelijke ontdekking. Ze leven daar gewoon rond dat plein, en ieder ziet dat zo goed mogelijk te doen. Ze zien om te gaan met de grote en kleine vernederingen waarmee ze hebben te leven. En het komt niet op tv. Beslissingen, het gestuntel daarover, daarmee leven we constant, vaker onopgemerkt dan in het zicht. Ik bewonder mensen die de juiste beslissingen weten te nemen, die daar zorgvuldig mee om kunnen gaan. In mijn werk laat ik de omstandigheden zien waarin ze tot stand komen.

Kun je wat vertellen over de personages in het boek?
Op mijn plein is een kiosk, gedreven door een man wiens vrouw een tijd geleden is gestorven en die in contact komt met een jong, nogal vreemd meisje. Dit vormt het openingsverhaal, waarin de bewoners van het plein worden geïntroduceerd die we later in het boek terugzien. Je hebt twee anorectische vriendinnen die onder pseudoniem in een seksclub werken en die nu in therapie zijn om aan hun bestaan te ontvluchten. De eigenaar van het restaurant de Delphi Grill heeft een nogal duister verleden en komt in contact met een blind meisje. Je hebt de twee voormalige kindsoldaten die op het weekmarktje staan en onherroepelijk uit elkaar groeien, hierin speelt de moeder van het blinde meisje een rol. Er is een destructief meisje dat haar uit elkaar vallende gezin bijeen moet zien te houden, er is de vrouw die haar bestaan bijeensprokkelt met escortdiensten en die een bezoek verwacht van haar voormalige echtgenoot. Je hebt de lappenvrouw die dagelijks op het bankje zit en een eenmansactie is gestart om de fontein in de winter te laten spuiten. Een jonge vrouw past op het kind van haar vriendin wier man een vreemdganger is, en een meisje dat ontsnapt aan haar alcoholische moeder door uitzendwerk te gaan doen in de Delphi Grill, waar ze op het spoor komt van andere mogelijkheden in haar bestaan.

Waarom zouden mensen dit boek lezen, en niet een dikke roman?
Nou, die roman moeten ze vooral blijven lezen. Maar de korte baan past denk ik goed in deze tijd. Lekker voor het slapen gaan een verhaal van het plein, of bij de treinreis naar het werk, en dan op die manier de wereld leren kennen van een plein dat bij je om de hoek zou kunnen liggen. Het zou je eigen leven kunnen zijn, of dat van iemand die je kent. Het is spannend om te zien hoe ze zich redden, of ergens uit manoeuvreren. In elk geval is het rond dit plein een stuk spannender dan voor de tv. Wat geen enkel ander genre lukt: het korte verhaal verlengt de tijd. Tijd, waar we allemaal tekort aan hebben.