De extreme make-over van hele landen

Zeven jaar na de verschijning van de wereldwijde bestseller No Logo verschijnt dit najaar het nieuwe, indrukwekkende boek De shockdoctrine. De opkomst van rampenkapitalisme van de Canadese schrijfster en activiste Naomi Klein. De Nederlandse editie ligt 1 oktober in de winkel.

door Sander van Vlerken

No Logo is wel ‘de bijbel van een generatie’ genoemd, de steeds groter wordende groep ‘andersglobalisten’ die ageert tegen consumentisme. Het boek had op sommige actievoerders dezelfde impact als Das Kapital ooit had, of het Rode Boekje van Mao, zonder dat No Logo een ideologisch standaardwerk is. Het boek toonde de strijd van actievoerders uit alle geledingen van de mondiale samenleving tegen de macht van het bedrijfsleven.
Ook De shockdoctrine is geen ideologie, maar een haarscherpe, zeer gefundeerde beschrijving van de systematiek van westerse, kapitalistische landen om hun idee van een ‘vrije markt’ op te leggen om zogenaamd ‘vrije mensen’ te creëren.

Naomi Klein bracht voor haar onderzoek enkele jaren door op plaatsen die, zoals ze het noemt, in shock verkeerden, steden en landen die ogenschijnlijk weer opnieuw werden opgebouwd nadat ze een grote klap te verwerken hadden gekregen. Wat haar opviel, was dat bestuurders over de getroffen gebieden een ware queeste uitvoerden naar de schone lei. Bijvoorbeeld na 11 september 2001 in de Verenigde Staten, toen voortdurend werd gesteld dat de wereld waarin we leefden volledig was veranderd, bestuurd door geheel nieuwe regels. En recenter gebeurde het weer, in New Orleans na de orkaan Katrina. Terwijl de stad nog half onder water stond, konden zakenmensen en politici hun opwinding nauwelijks indammen bij de gedachte aan de mogelijkheid die hier werd geboden. Het Republikeinse Congreslid Richard Baker riep opgetogen: ‘Eindelijk is de sociale woningbouw in New Orleans opgeschoond.’

Tsunami
Het herinnerde Naomi Klein aan wat ze zag in Sri Lanka, zes maanden na de tsunami in 2004. Journalisten schreven toen dat de gigantische golf het landschap had ‘platgebulldozerd’, alsof het de eerste fase was van een mammoetonderneming. Wat het op een bepaalde manier ook was. Toen de rotzooi van kapotgeslagen huizen, boten en palmbomen eenmaal opgeruimd was, waren de stranden buitengewoon netjes, een reinheid die onweerstaanbaar was voor de toeristenindustrie. Er werd onmiddellijk een lobby op gang gebracht om ervoor te zorgen dat de slachtoffers van de storm – de lokale vissers van wie de huizen en nederzettingen waren verwoest – hun kustdorpjes niet konden wederopbouwen. In plaats daarvan, werd beweerd, moest dit waardevolle land gebruikt worden om luxe onderkomens en dure diepzeehavens te maken, die de gehele natie naar een hogere welstand moesten brengen.

Friedman
Het woord ‘shock’ in relatie tot ingrijpende veranderingen in regeringsprogramma’s werd voor het eerst gebruikt door de Amerikaanse econoom Milton Friedman. Klein schrijft hierover: ‘Friedman buitte halverwege de jaren zeventig voor het eerst grootschalig een crisis uit toen hij als adviseur optrad van de Chileense dictator, generaal Augusto Pinochet. Na de gewelddadige staatsgreep van Pinochet verkeerden de Chilenen niet alleen in een shocktoestand, maar was het land ook getraumatiseerd door een ernstige hyperinflatie. Friedman raadde Pinochet aan een pijlsnelle transformatie van de economie voor te schrijven. (…) Friedman voorspelde dat de snelheid, de abruptheid en de omvang van de veranderingen psychologische reacties bij het publiek zouden oproepen die “de aanpassing bevorderen”.’ Het woord dat Freidman bedacht voor deze tactiek was: ‘shockbehandeling’.
Dertig jaar later, en de puinhopen van het (recente) verleden overziend, onderscheidt Naomi Klein drie vormen van shocks. Ten eerste catastrofale shocks, als van een oorlog, terroristische aanvallen, instortingen van de markt, en natuurrampen. Ten tweede de economische shock, ontworpen om de structuur van de samenleving zo drastisch aan te pakken dat de bevolking te gedesoriënteerd is om te reageren. En ten slotte de fysieke shock van marteling of onderdrukking.
In de praktijk worden de drie shocks vaak samengesmolten om een zeer efficiënt systeem te vormen. Rampen – al dan niet van tevoren gepland of eenvoudigweg benut op het moment dat ze zich voordoen – dienen om de bevolking te verzwakken. Als de mensen daardoor uit evenwicht zijn, komt de economische shock. De fysieke shocks worden gebruikt om hen in bedwang te houden wanneer ze in opstand komen.

Schone lei
Samenzweringsdenken van een linkse activiste? Allerminst. Het toepassen van de shocks, stelt Klein, is geen grote samenzwering. Het is een logica, een sterke voorkeur die gedeeld wordt door veel politieke leiders om voortvarende beslissingen te nemen zonder de bemoeienis van de mensen op wie de beslissingen betrekking zullen hebben. Wereldwijd wordt de logica primair gebruikt als een manier om macht en welvaart te bewerkstelligen. Irak heeft de zwaarste dosis gekregen van de drievoudige shock, maar we ondergaan volgens Klein allemaal een vorm van shocktherapie, pogingen om ons schoon te vegen. Want dat is de ware belofte van de shock: de schone lei. Voor de politici die verlangen naar reinheid is de wereld in zijn huidige vorm te slecht en te kapot om te repareren. Ze proberen een manier te vinden om vanaf nul te beginnen.

Naomi Klein beschrijft de hier genoemde en andere historische shocks in hetzelfde heldere en inzichtelijke taalgebruik als in No Logo. Ze is scherp in haar bewoordingen en huiveringwekkend precies in haar bewijsvoering. Ze levert onomstotelijk het bewijs dat onze wereld in toenemende mate de slaaf is van een weinig begrepen maar geweldig invloedrijke ideologie: de shockdoctrine.